Πισσωνας

Χωριό μεσόγειο στα δεξιά του δρόμου Χαλκίδας – Ν. Αρτάκης – Στενής. Αποτελεί κοιν. Της επαρχ. Χαλκίδας του ν. Ευβοίας. Κατ 637 υψ 160 μ. Αποσπάστηκε από την κοιν. Καθενών του Δ. Ληλαντίων το 1924.
Από την απογραφή του 1940 και στο εξής καθορίστηκε η γραφή «Πισσῶνας» και από το 1971 «Πισσώνας». Η Προέλευση του ονόματος δεν είναι γνωστή. Από το «πισσώνω» έχει ελάχιστες πιθανότητες να προέρχεται, γιατί η πίσσα ήταν ανύπαρκτη στο χωριό εκείνα τα χρόνια. Πολλοί αποδίδουν το όνομα στο «πίσω μέρος», μακριά από τη θάλασσα, στο απόκρυφο μέρος πίσω από το βουνό πράγματι το χωριό είναι απόμερο. Εξάλλου, το όνομα από την αρχή γραφόταν με ένα –σ-, πράγμα που κάνει την τελευταία εκδοχή πιο αληθοφανή.
Έχει πηγαία νερά. Με μικρή παρακαμπτήρια γραμμή συναντάει το δρόμο Χαλκίδας – Στενής. Παράγει κηπευτικά, πολλά σιτηρά, ρετσίνα, όσπρια, καλαμπόκι, και πτηνοτροφικά, γιατί η γύρο περιοχή είναι πεδινή και πολύ γόνιμη.
Κατά την Τουρκοκρατία η περιοχή του ήταν δύο μεγάλα τουρκικά τσιφλίκια Αγάδων, από τους οποίους τα αγόρασαν οι κάτοικοι.
Το χωριό αποτελείται από δύο οικισμούς. Σώζονται δύο ενετικοί πύργοι, ένας στον κάθε οικισμό. Στον επάνω, ο πύργος σώζεται ακέραιος, κατοικείται και είναι γνωστός με το όνομα «Πύργος του Μόστρα», από το όνομα του ιδρυτή.
Δημοτ. Σχολ.: διθέσιο.
Καθολικό: Αγ. Γεώργιος, αγιογραφημένος. – Αγ. Ιωάννης ο Θεολόγος, ναός του νεκροταφείου (8 Μαΐου). Κτίστηκε πάνω σε χριστιανική εκκλησία που προϋπήρχε. Πιθανόν ήταν μονή, κατά την τοπική ζωντανή παράδοση.
Εξωκλήσια: Άγ. Χαράλαμπος. – Αγ. Σπυρίδων.
Λειτουργεί: Αθλητικός όμιλος Πισσώνας (1978).
Στον Λήλαντα λειτουργούσαν τέσσερις νερόμυλοι που έχουν μεταβληθεί σε ερείπια. Στην περιοχή του πάνω οικισμού του Πισσώνα και σε έκταση 3830 στρεμμάτων, έγινε εκούσιος αναδασμός. Τρία χλμ. Ανατολικά από τον Πισσώνα, στον δρόμο προς τον Μίστρο και αριστερά του, κοντά στη θέση «Ερημα». Επισημάνθηκαν χονδροειδή όστρακα Νεολιθικής εποχής, καθώς και οψιανοί και πυριτόλιθοι.
Στη θέση «Καλαπόδι» όπου το τεχνητό φράγμα του Λήλαντα και συγκεκριμένα από βραχώδη λόφο που υψώνεται δεξιά του, βρέθηκαν όστρακα και οψιανοί.
Στην θέση «Κούτπας», σε βραχώδη ασβεστολιθικό λόφο ΒΔ του Πισσώνα, ανακαλύφθηκε σημαντικό προϊστορικός οικισμός της αρχαιότερης Νεολιθικής εποχής, του οποίου η έκταση είναι αρκετά μεγάλη και κατεβαίνει ομαλά στην βορεινή και δυτική πλευρά του λόφου. Οι κάτοικοι του πρέπει να ζούσαν από την καλλιέργεια της γης και την κτηνοτροφία. Βρέθηκαν πολλά λείψανα, όπως σποραδικά όστρακα άβαφα με χονδρόκοκκο πυλό της ΠΕ Ι, πυριτόλιθοι, φολιδες, λεπίδες και τρία λίθινα εργαλεία από τραχύτη. Στη θέση Λεχρές βρέθηκαν κομμάτια από οψιανό.
Στη θέση «Ταραμάνες», που είναι δεξιά του ποταμού Λήλαντα, πηγαίνοντας από τον αγροτικό δρόμο Πισσώνα προς τους δύο Πύργους, εντοπίστηκαν λείψανα βυζαντινής εγκατάστασης, καθώς και προϊστορικά όστρακα και μέρη από λίθινα σκεύη. Στη θέση «Καστέλλι», στο κωνικό βραχώδες ύψωμα, υπάρχει μικρή σπηλιά, στις πλευρές του λόφου επισημάνθηκαν όστρακα Νεολιθικών χρόνων. Από το όνομα εικάζετε ότι υπήρχε εδώ μικρό καστέλλι, κάστρο. Μεταξύ Πισσώνα και Καθενών, αριστερά στο δρόμο Ν Αρκτάκης – Καθενών, βρίσκεται ο λόφος Κρασάς που έχει ανακηρυχθεί σε αρχαιολογική τοποθεσία. Η επίπεδη κορυφή που είναι 200 Χ 70 μ. βρίσκεται μέσα σε εύφορη και πλούσια περιοχή., με πολλά νερά. Βρέθηκαν εδώ όστρακα ΝΕ, ΠΕ Ι εποχής, που αποδεικνύουν την ύπαρξη αγροτικού Νεολιθικού οικισμού. Αποκαλύφθηκαν στα τελευταία χρόνια και οικοδομικά λείψανα του οικισμού, καθώς και άφθονη κεραμική, που είναι όμοια με τις θέσεις του γειτονικού Πάλιουρα.

(Πηγή: Ευβοϊκή Εγκυκλοπαίδεια)